درباره «خفاش شب» نوشته سیامک گلشیری

گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ- کاراگاه

www.seemorgh.com/culture

tehrooz.com

 

 

رمانِ سیامک گلشیری با جذابیتِ زیاد و دلهره‌آور که در نیمه اولِ رمان بیشتر است تا نیمه آخر، به روایت ماجرای مراد و قاسم می‌پردازد؛ حال آنکه انتظار می‌رود با...


شب‌های خفاشی

بی‌تردید وقایع و حوادثِ اجتماعی یکی از منابع الهام برای خلق آثار ادبیاتند. نمونه آن هم در ادبیات کم نیستند. به عنوان مثال رمان «هومر و لنگلی» تازه‌ترین اثر دکتروف از این دست است که بر اساس ماجرای عجیب زندگی برادران هومر و لنگلی کالیر به نگارش در آمده است. ماجرای دو برادری که در منزل خود زباله جمع می‌کردند. یا رمان‌هایی که بعد از حوادث تاریخی، اجتماعی، سیاسی‌ای مثل پدیده جنگ جهانی و یا همین جنگ‌های اخیر به نگارش درآمده‌اند و همچنین آثاری که پس از انفجار برج‌های دوقلوی نیویورک یا حوادث و رویدادهای دیگر نوشته شده‌اند. اما شاید بهره گیری از چنین الهاماتی در ادبیات ما، البته به غیر از تاثراتی که انقلاب و جنگ، ناگزیر بر ادبیات ما داشته، بسیار محدودتر باشد.
ادبیات ما هنوز به شکلی از خود که در آن بتواند به روز و برگرفته از جریانات روز باشد، بدهکار است و بنابه دلایلی که می‌تواند محلی برای بحث باشد، کمتر متاثر از جریانات اجتماعی، سیاسی، تاریخی و حتی حوادث اجتماعی است. حال آنکه اینگونه وقایع یکی از غنی‌ترین منابع برای خلق آثار ادبی است و نیز محلی برای اندیشه و تحلیل. ضمن آنکه چنین بازتابی از وقایع در آثار ادبی ست که ادبیات را به مرجعی برای مطالعات فرهنگی و اجتماعی بدل می‌سازد. از این منظر، رمان «خفاش شب» تازه‌ترین اثرِ سیامک گلشیری را می‌توان اثری دانست که با الهام گرفتن از یک پرونده مهم و تاثیرگذار جنایی و آمیختن آن با تخیل و تحلیل‌های روان‌شناسانه و جامعه‌شناسانه به نگارش درآمده است. خفاش شب، در هفت فصل و از زبان دانای کل روایت می‌شود. توالی و ترتیب زمانی منظمی ندارد و ضمن روایت، سعی دارد تا به تحلیل یک پدیده اجتماعی به نام قتل‌های زنجیره‌ای بپردازد.

شاید پررنگ‌ترین خاطره هر کدام از ما از قتل‌های زنجیره‌ای، واقعه‌ای باشد که در اواسط دهه 70 اتفاق افتاد. مردی مشهور به «خفاش شب» که زن‌ها و دختران جوان زیادی را به بدترین وجه در منطقه غرب تهران مورد اذیت و آزار و کشتار قرار می‌داد.
این جریان اگرچه می‌تواند منبعی برای نگارش رمانی مفصل و خواندنی باشد، اما بر خلاف وعده‌ای که عنوانِ رمان می‌دهد، به خودی خود، دستمایه رمان قرار نگرفته است. در حقیقت «خفاش شب» بر اساس حادثه‌ای که پس از پایان جریانات قتل‌های زنجیره‌ای رخ داده، به‌نگارش درآمده است. مردی که تقریبا به شیوه خفاش شب و به تقلید از او، دست به قتل و ایجاد رعب و وحشت می‌زد. چنان که در رمان هم اشاره می‌شود که قاسم، تاکید داشته که غلام خطاب شود!

رمانِ سیامک گلشیری با جذابیتِ زیاد و دلهره‌آور که در نیمه اولِ رمان بیشتر است تا نیمه آخر، به روایت ماجرای مراد و قاسم می‌پردازد؛ حال آنکه انتظار می‌رود با توجه به مضمونی که انتخاب نموده است، از زاویه‌ای تحلیلی‌‌تر به ماجرا نگاه کند. هرچند که برآن بوده که چنین کند. داستان در سطح اول، به شرح چگونگی دزدیده شدن و قتل چند زن و دختری می‌پردازد که طعمه قاسم و مراد ‌شده‌اند. ضمن آنکه به صورت فرعی و خیلی مختصر به روایت زندگی خصوصی قاسم نیز می‌پردازد. بی‌آنکه بر آن باشد تا مخاطب را با جزئیات زندگی هم‌دستِ قاسم یعنی مراد هم آشنا بکند.
با این‌حال در لایه‌ای عمیق‌تر می‌کوشد تا به تحلیلِ روان‌شناسانه‌ای از شخصیت و کنش قاسم برسد. رمان اگرچه قساوت و خشونتِ قاسم را به عنوانِ یک «جانی» نشان می‌هد اما از وجوه دیگر شخصیتی او نیز غافل نیست. اینکه قاسم بی‌شک یک قربانی است. قربانی که محصولِ بیماری و بی‌عدالتی و بی‌توجهی یک اجتماع است. ضمن آنکه او یک انسان است و این پسیکه یا بیماری روحی به تمام وجوه انسانی او تسری پیدا کرده است، تا آنجا که نفرت و عشق در او به یک میزان دچار آلودگی و مرض شده است. چنین وجهی در رابطه قاسم با نامادری‌اش و جریانِ قتلِ شوهرِ نامادری – توجه کنید به ترکیبِ چنینِ عنوانی که به خودی خود می‌تواند چه معنایی را در پی داشته باشد – نمود یافته است.

از این رو در بستر واقع‌گرایانه و منطقی متن و مطابقت‌های آن با اجتماع است که قاسم را به عنوان یک بیمار می‌پذیریم و به جای اینکه با او خشمگین شویم، دچار احساسی انسانی می‌‌شویم. به نظر می‌رسد که این بزرگ‌ترین حرف رمان خفاش شب است که به شیوه‌ای داستانی مطرح شده. اما به‌طور حتم بی‌راه نیست اگر بعد از پایان بردن رمان، دلمان بخواهد بیشتر از زندگی پدر قاسم و رابطه غریب‌‌اش با مادر و نامادری‌ قاسم بدانیم. از این رو که پدر قاسم را می‌توان به لحاظی منشا بخش بزرگی از تلخی‌کامی‌ها و انحرافات روحی و شخصیتی‌ قاسم دانست. به این دلیل که زندگیش به عنوان گره اصلی در روایت، به عمد در ابهام می‌ماند. و از این جهت است که می‌گوئیم رمان در وجه تحلیلی خود نسبت به قدرتی که در وجهِ روایی و قصوی داشته، موفق نبوده.
این در حالی‌ست که از کنار شخصیت‌هایی که طعمه قاسم قرار می‌گیرند، اغلب با شتاب و بی‌تاملی گذر شده است. زن‌هایی که با عنوان زن لاغر، زن چشم درشت، زنی با ناخن‌های بنفش و...نامیده می‌شوند و معلوم نیست چرا اینقدر سریع و زود، آنهم در آن ساعت از شب، فریب مردهایی را می‌خورند که در رمان حتی توصیف دقیقی از سر و وضعشان نمی‌شود تا دست‌کم این عکس‌العمل را از جانب آن زنان باورپذیرتر کند.

شاید به این دلیل که به زعم نویسنده، بنا براین بوده که این شخصیت‌ها، یعنی قاسم و مراد بیشتر در ذهنِ مخاطب شکل بگیرند و پرداخته شوند تا منطبق بر نمونه‌های بیرونی‌شان در نظر آیند. رمان «خفاش شب» خوشخوان و پرکشش است. پایان‌بندی بسیار خوبی دارد و نیز منبع الهام مستندی که با دقت در داستان به کار برده ‌شده است. تا آنجا که ضمن خواندن آن برای آنان که جریان آن پرونده پر سر و صدا را دنبال می‌کردند، لحظاتی را تداعی می‌کند که قابل تامل است. ضمن آنکه سیامک گلشیری تخیلی ناب و توصیفات درخشانی را با مواد و مصالحی که در اختیار داشته، در آمیخته است. آن‌قدر که دست گرفتن کتاب، همان و تا به انتهای آن پیش رفتن، همان...

/ 0 نظر / 108 بازدید